تبلیغات
مدیریت کارآمد - تاثیر فرهنگ سازمانی بر فساد اداری
 
مدیریت کارآمد
کارایی و اثربخشی
درباره وبلاگ


حمیدمظاهری راد فعالترین وبلاگ نویس تبریزی با یکصد وب سایت در زمینه های مدیریتی سیاسی ادبی فرهنگی هنری ورزشی علمی اجتماعی تاریخی عرفانی گردشگری و...

مدیر وبلاگ : حمید مظاهری راد
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

چكیده:

فساد وتقلب پدیده‌هایی هستند كه كلیه كشورهای جهان كم و بیش با آن دست به گریبانند . پیامد های مخرب فساد و تضاد آن با منافع عام ، از جمله اتلاف منابع ، كاهش رشد اقتصادی كشورها و كاهش اثر بخشی، باعث توجه روز افزون به اهمیت پدیده تقلب و فساد در جوامع مختلف شده است(رهنمودهای ASOSI ، 2003)
حکومتها و دولتها از قرنها پیش با مشکل سوء استفاده کارگزاران دولتی از منابع و فرصتها روبه‌رو بوده‌اند و در متون باستانی نیز اشارات متعددی به این پدیده شده است که نشان می‌دهد حکومتها همیشه نگران سوء استفادة شخصی صاحب منصبان و کارگزاران دولتی از موقعیت و امتیاز شغلی خود بوده‌اند. ( عباس زادگان، ص 14 )
سازمانهای جهانی از جمله سازمان جهانی شفافیت، موسسات عالی حسابرسی بین المللی INTOSAI و نیز سایر موسسات منطقه ای مانند مو سسات عالی حسابرسی آسیایی ASOSI ، بانك جهانی و … ضمن توجه به فساد و تقلب در جهان، به ارائه رهنمودهایی برای جلوگیری از فساد و تقلب خصوصا در كشورها و سازمانهای عضو اقدام كرده‌اند و در آنها توجه به ارتقای فرهنگ ارزش‌مداری، صداقت ، مسئولیت و پاسخگویی ، به‌عنوان عوامل پیشگیری كننده‌ مورد توجه قرار گرفته است.( رهنمودهای ASOSI ، 2003).

مقدمه
رویكرد اصلی این مقاله با توجه به تاثیر متقابل فرهنگ سازمانی و فساد ، براساس مدل ارائه شده ،بر آن توجه دارد كه فرهنگ سازمانی قوی با ابعاد مورد نظر هافستده از جمله فاصله قدرت پایین ، فرد گرایی و ابهام گریزی و تاثیرات این ابعاد در بروز عدالت خواهی ، جلوگیری از تبعیض وحاكمیت شفافیت، می‌تواند باعث مهار فساد و مانعی در فراگیر شدن آن و نهایتا منجر به رونق و رشد و بالندگی جامعه شود و نیاز به برخوردهای قهر آمیز و تنبیه را – باتوجه به عوارض نامطلوب آن – تا حد زیادی كاهش دهد. این مهم از طریق مطالعه تطبیقی ارائه شده ابعاد فرهنگی تحقیقات هافستده و گزارش سازمان شفافیت ( 2002‌) _دركشور های دارای رتبه اول تا دهم (دارای فساد پایین )_ مورد بررسی قرار گرفته است .

تعریف فرهنگ سازمانی
تعاریف متعددی ازفرهنگ ارائه شده است که متجاوز از160تعریف است. یکی ازاولین تعاریف نسبتاً جامع ازفرهنگ درسال 1871توسط تایلور ارائه شده است.این مردم شناس انگلیسی اعتقاد داشت که فرهنگ عبارت است ازمجموعه پیچیده ای ازعلوم، دانشها، هنرها، افکار، اعتقادات، قوانین ومقررات ، آداب ورسوم ، سنتها وبه طورخلاصه کلیه آموخته ها وعاداتی که یک انسان به عنوان عضوجامعه اخذ می‌کند. (‌ایران زاده، ص199 )
هافستده، فرهنگ را‌ برنامه ریزی جمعی می‌داندكه بین اعضای یك گروه یا منطقه مشترك بوده و عامل تمایز با اعضای سایرملل است.

كاركردهای فرهنگ سازمانی قوی
فرهنگ را به فرهنگ قوی و فرهنگ ضعیف دسته بندی كرده اند.در فرهنگ قوی ارزشهای اصلی سازمان به مقیاس وسیع مورد توجه همگان قرار می‌گیرد . بنابراین هرقدر اعضای سازمان ارزشهای اصلی را بیشتر بپذیرند و تعهد بیشتری نسبت به آنها داشته باشند ، سازمان مزبور دارای فرهنگ قوی تری است . ( رابینز، ص 376 )
بنابراین ، سازمانهایی كه در آنها ارزشهای كلیدی به‌طور مشتاقانه و قوی حفظ و به‌طور گسترده پخش شده است ، فرهنگ قوی دارند. ( زارعی متین، ص 83 )
یك فرهنگ قوی سازمانی موجب می‌شود كه تداوم رویه در رفتار تشدید شود . براساس چنین مفهومی می‌توان چنین برداشت كرد كه یك فر هنگ قوی می‌تواند جایگزین قوانین و مقررات رسمی سازمان شود. پس مدیریت باید كمتر نگران قوانین و مقررات رسمی باشد تا بتواند بدان وسیله رفتار فرد را تعیین [ كنترل ] كند . ( رابینز، صص 377 -376 )
فرهنگ قوی ، به‌ دلیل نفوذ بر ذهن و روح، حتی می‌تواند نافذتر از كنترل رسمی ساختاری عمل كند. (زارعی متین- ص27‌)

تعریف فساد:
ریشه فساد (Corruption) از فعل لاتین Rumpere به معنای شكستن است. بنا بر این در فساد چیزی می‌شكند یا نقض می‌شود.
فساد در فرهنگ وبستر به‌عنوان” پاداشی نا مشروع كه برای وادار كردن فرد به تخلف از وظیفه تخصیص داده شود ” آمده است. گونار میردال فساد را در معنای وسیعتری مورد مطالعه قرار می‌دهد. به نظر وی، فساد به تمام شکلهای گوناگون انحراف یا اعمال قدرت شخصی و استفاده نامشروع از مقام و موقعیت شغلی قابل اطلاق است.( عباس زادگان، ص 14 )
فساد یك موضوع پیچیده است و هنگامی جلوه گر می‌شود كه مؤسسات، ضعیف و نظام اقتصادی بازار منحرف شده باشد.
بانك جهانی فساد را به‌عنوان سوء استفاده از اختیارات دولتی ( عمومی) برای منافع شخصی یا گروهی كه از آن تبعیت می‌كند تعریف كرده است.
كیلتگار، 1996مدل زیر را برای بیان بحث فساد ارائه كرد: (پیام یونسكو، دوره 27، ص34 )
فساد = قدرت انحصاری + اختیار – پاسخگویی

تعریف تقلب
تقلب عبارت است از تحریف حقایق و یا اطلاعات با اهمیت ، به منظور كسب منافع مالی نا مشروع یا ناحق. (رهنمودهای ASOSI ، 2003)

علل وعوامل تاثیر گذار بر فساد اداری
عوامل مؤثر بر فساد پیچیده و گسترده است و در كشور های مختلف با روشهای متفاوتی بررسی می‌شود. می‌توان جمع بندی تحلیلهای مختلف از فساد را به شرح زیر فهرست كرد: (عباس زادگان، ص23)

عوامل اداری و مدیریتی
فضای یا جو سازمانی و فرهنگ سازمانی نقش انگیزشی مهمی در فراهم شدن زمینه های فساد اداری ایفا می‌كند.
فقدان فرهنگ سازمانی قوی و دلبستگی نداشتن كاركنان و مدیران به سازمان و اهداف آن و نیز نبود شفافیت و پاسخگویی در فعالیتهای نظام اداری از عوامل مهمی هستند كه در كنار سایر عوامل اداری و مدیریتی موجب بروز فساد اداری می‌شوند.

عوامل فرهنگی و اجتماعی
فساد در بستر فرهنگهای مختلف تعاریف و شکلهای متفاوتی – از نظر ارزش و ضد ارزش تلقی شدن – به خود می‌گیرد. ویژگیهای فرهنگی جوامع ازجمله عناصر موثر در ایجاد و گسترش فساد به‌حساب می آید.

عوامل سیاسی
ساختار سیاسی اجتماعی ، میزان قدرت و مسئولیت سیاست‌مداران را مشخص می كند .متغیرهای عمده سیاسی كه می‌تواند بر میزان فساد تاثیر بگذارد عبارتند از :

-1 نحوه تقسیم قدرت
-2 میزان آزادیهای سیاسی بویژه نقد قدرت
-3 میزان ثبات سیاسی

عوامل اقتصادی
برخی صاحب‌نظران در بررسی میزان فساد بر رشد اقتصادی ، معتقدند كه كاهش فقر و رشد اقتصادی ، فساد را كاهش می دهد. شواهد نشان می‌دهد كه در قرن گذشته و هم زمان با رشد اقتصادی كشور ها ، فساد سیر نزولی داشته است .

رویكردهای پیشگیری از فساد
در زمینه رویكردهای تحقیقاتی متداول در پیشگیری از فساد اداری به چهار گروه اشاره می شود: (معدنچیان، 1382)
1 - رویكرد علمی: برمبنای این رویكرد، به كمك علوم رایج، بویژه علوم انسانی، به شناخت چیستی پدیده فساد، چرایی بروز آن و چگونگی پیشگیری یا مبارزه با آن پرداخته می شود.
2 - رویكرد تجربی: اساس این رویكرد مبتنی بر تحقیقات صـــــــورت گرفته قبلی شامل افت و خیزها، ضعفها و قوتهای حركتهای قبلی است تا بتوان با بهره گیری از تجربه های آنها درجهت پیشگیری از وقوع فساد گام برداشت.
3 - رویكرد ارزشی: در این رویكرد با مراجعه به منابع اسلامی و ملی، مبانی و مصداقهای پیشگیری و مبارزه با پدیده فساد استنباط، استخراج و بهره برداری می شود.
4 - رویكرد تطبیقی: این رویكرد، استفاده از تجربیات دیگر كشورها، سازمانهای فراملی و منطقه ای و بین المللــــی را موردتوجه قرار می دهد.
رویكرد مورد نظر در این نوشتار تركیبی از رویكرد علمی و تطبیقی است كه ضمن بیان چیستی پدیده فساد و چرایی بروز آن _از طریق بررسی عوامل موثر بر ان _ چگونگی پیشگیری و مبارزه با آن از طریق استفاده از تجربیات دیگر كشورها و سازمانهای بین‌المللی رامورد مطالعه قرار می‌دهد .

كالبد شكافی فرهنگی فساد
تحقیق “گیرت هافستده” محقق مشهور هلندی دراواخر دهه 60 (در سالهای 1967-1969 و 1971-1973 ) با هدف اثبات نقش و تاثیر تفاوتهای فرهنگی بر مدیریت صورت گرفت. در این تحقیق از 116000 نفر كاركنان شركت ای . بی . ام در 72 كشور مختلف دنیا نظر سنجی شد.
در بررسیهای هافستده چهار بعد فرهنگ شامل :
-1 فاصله قدرت
-2 گروه گرایی در مقابل فرد گرایی
-3 زن سالاری در مقابل مرد سالاری
-4 ابهام گریزی ( پرهیز از نا شناخته ها ).
مورد مطالعه قرار گرفته است. هافستــده با تشبیه فرهنگ به نحوه برنامه ریزی كامپیوترها، این انگاره های تفكر، احساس و عمل را “برنامه های ذهنی” و یا “نـرم افزار ذهن”می‌نامد.
برنامه ریزی ذهنی فرد از محیط پرورش اولیه كودك (معمولاً خانواده) آغاز می‌شود و سپس در مدرسه و محیط كار ادامه می یابد. رفتار مدیران و كاركنان، روابط بین شهروندان و كماكان، ادامه روابط افراد در محیط‌های خانواده، مدرسه و محیط كار است و این روابط به نوبه خود بر سایر حوزه های زندگی اثر می گذارند. باورهای مذهبی، ایدئولوژی های مختلف و تئوری‌های علمی ادامه برنامه ریزی ذهنی افراد در محیط‌های خانواده، كار و متاثر از روابط با حكومــت هستند و به نوبه خود انگاره های رایج تفكر، احساس و عمل در سایر حوزه ها را تحكیم می بخشند. در جوامع، افراد در آن واحد به گروهها و دسته های مختلفی تعلق دارند. به‌ناچار افراد، واجد لایه های متفاوتی از برنامه ریزی ذهنی هستند كه به سطوح فرهنگی مختلفی همانند سطح ملی، قومی، منطقه ای، مذهبی، زبانی، جنسیتی، طبقاتی، سازمانی و غیره مربوط می شوند. (سلطان محمدی، تدبیر، شماره 130 )

 

ابعاد فرهنگ ملل از نظر هافستده
-1 فاصله قدرت
هافستده “فاصله قدرت” را به میزان پذیرش و قبول نابرابریهای نهادها و سازمانهای درون جامعه توسط افراد عادی ( فاقد قدرت ) تعریف می‌كند.
در همه جوامع نابرابری وجود دارد. در جوامع با فاصله قدرت پایین نبود تمركز ، سلسله مراتب سازمانی تخت ، پذیرش زیر‌دستان به‌عنوان مشاور و در جوامع با فاصله قدرت بالا، تمركز و سلسله مراتب بلند وجود دارد.
براساس امتیازات به دست آمده از تحقیق هافستده، در كشورهای فنلاند ، دانمارك ، سوئد ، كانادا، انگلستان ، استرالیا ،نروژ و سوئیس فاصله قدرت پایین است. مقایسه ده كشوری كه طبق گزارش سازمان جهانی شفافیت (2002) در ردیف كشورهای دارای فساد پایین دسته بندی می‌شوند (جدول 1)، با رتبه تحقیقات هافستده ،دركشورهای مختلف از منظرفاصله قدرت ، بیانگر این مطلب است كه كشورهای تراز اول در فساد ( میزان فساد پایین ) دارای فاصله قدرت پایین هستند.
بنابراین می‌توان نتیجه گرفت كه وقتی آستانه تحمل و میزان پذیرش نابرابری و بی‌عدالتی اعضای یك جامعه پایین و اعضا در قبول نابرابری مقاومت كنند، تحقق عدالت و برابری امكان پذیرتر می‌شود و به همان میزان فساد و تقلب كاهش می یابد.
همچنین كاهش فساد و تقلب به نوبه خود باعث رشد و بالندگی اجتماع و بالندگی و رشد نیز خود باعث عدالت خواهی (فاصله قدرت پایین) می‌شود.

-2 فردگرایی در مقابل جمع گرایی
در جوامع فرد گرا ، مردم به فكر خود و منافع خود هستند و خود را مستقل و بی نیاز از گروه می‌دانند. منافع فردی ، مهمتر و قویترین انگیزه است. در جوامع گروه گرا ، هویت هر فرد بر اساس رابطه او با دیگران ، عضویتش در یك گروه و تلاش او برای معاشرت و همكاری با دیگران تعیین و مشخص می‌شود. (مدیریت در پهنه فرهنگها، ص64)
در جوامعی كه علائق و همبستگیهای خانوادگی بسیار زیاد و شدید است، (جوامع گروه‌گرا) وابستگی افراد در رفع حوائج به اقوام و نزدیكان نیز بیشتر است. در این فر‌هنگها افراد اعتبار بیشتری برای اقوام قائلند و برخورد متفاوت با نزدیكان خصوصا در سیستم دولتی خواهند داشت كه این خود (به‌جهت محدودیت در منابع و زمان و .. )خدمت گیری سایرین را دشوار و قرین به بروز فساد می كند .
حضرت امیر در نفی هر گونه رابطه مداری و دادن امتیاز به نزدیکان و خویشاوندان در نامه‌ای به «محتطة بن هبیرة شیبانی» در سال 38 هجری فرمود:
«گزارشی از تو به من داده‌اند که تو غنیمت مسلمانان را به اعرابی که از خویشاوندان تو هستند و تو را برگزیده‌اند، می‌بخشی. اگر این گزارش درست باشد در نزد من خوار شده‌ای و منزلت تو سبک شده است، پس حق پروردگارت را سبک مشمار و دنیای خود را با نابودی دین، آباد نکن.»
درمقایسه تحقیقات هافستده با گزارش سازمان بین المللی شفافیت ( جدول 2) مشاهده می‌شود كه، كشورهای فنلاند، دانمارك، سوئد، كانادا ،هلند ،استرالیا ،انگلیس ، نروژ و سوئیس كه كشورهای فرد گرا تلقی می‌شوند، دارای شاخص فساد مطلوب، طبق گزارش سازمان بین المللی شفافیت هستند .
وجود وابستگیهای شدید خانوادگی، قومی و قبیله ای ، مذهبی و…. باعث می‌شود فرد – به‌دلیل محدودیت منابع – رفتار متفاوتی نسبت به افراد مختلف بروز دهد ، كه این امر خود زمینه ساز تبعیض و فساد است. در مقابل ، بی نیازی و نداشتن وابستگی فرد به گروه یا گروههای خاص احتمال برخورد های چند گانه و در نتیجه فساد را كاهش می دهد.

3 – بعد مردسالاری
در فرهنگ مرد سالار ، جسارت و رقابت‌جویی و توجه به مادیات در قالب درآمدها و موفقیتها ، ارتقای شغل و مزایای شغلی بیشتر ، از جایگاه ویژه ای برخوردار است. ( جدول 1 )
هافستده اصطلاحات مردسالاری و زن سالاری را معـادل مرد یا زن بودن در نظر نمـــی گیرد، بلكه آنها را تعابیری نسبـــی مــی داند. مرد می تواند به صورتی زن گونه رفتار كند و زن به صورتی مردگونه. اینكه چه رفتارهایی زنانه در نظر گرفته می شود و چه رفتارهایی مردانه نه تنها در جوامع سنتی بلكه در جوامع مدرن متفاوت است. دلیل آشكار این مسئله توزیع متفاوت مردان و زنان در مشاغل گوناگون در كشورهای مختلف است. فرض براین است كه مردان در مجموع جسورتر، اهل رقابت تر و سرسخت تر هستند و زنان نیز بیشتر به مسائل احساسی در محیط كار توجه می‌كنند. در بررسی پرسشنامه های كاركنان شركت ای . بی . ام پاسخهایی كه متوجه “درآمد بیشتر”، “شناخته شدن توسط دیگران”، “پیشرفت” و “هماورد طلبی” مربوط می شد به عنوان مشخصه های بعد مردانگی تلقی می شود. در مقابل قطب زنانگی به پاسخهایی مربوط می شود كه متوجه “رابطه خوب با مدیر”، “بهبود شرایط زندگی”و “امنیت كاركنان” هستند. (سلطان محمدی، تدبیر، شماره 130 )
براساس بررسی هافستده ، كشورهای ، فنلاند ، دانمارك ، سنگاپور ، سوئد ، كانادا ، هلند و نروژ، زن سالار تلقی می‌شوند.
در مقابل مردگونه ترین جوامع ژاپن، اتریش ، ونزوئلا، ایتالیا، مكزیك، سوئیس، انگلیس و امریكا هستند. از آنجایی 10 كشور تراز اول در شاخص فساد ، عموما كشورهای هستند كه ، رتبه مرد سالاری پایین دارند، رابطه معنی داری بین این بعد از فرهنگ در دو تحقیق قابل ارائه نیست.

4 – ابهام گریزی
از دید هافستده ابهام ( تردید ) گریزی به میزان نگرانی اعضای یك فرهنگ یا جامعه از وضعیت و موقعیت نا شناخته و نا مطمئن كه در آن احساس نگرانی و تهدید می‌كنند و سعی در اجتناب از آن دارند اطلاق می‌شود.
مفهوم ابهام گریزی هافستده با شفافیت رابطه نزدیك پیدا می‌كند. در واقع شفافیت نقطه مقابل ابهام و تردید است. در جوامعی كه شفافیت كم و محدود و ابهام و تردید بالاست، انبوهی از قوانین و مقررات دست و پا گیر و گهگاه متناقض وجود دارد. در این جوامع عوامل موثر شفافیت و پاسخگویی ، از جمله قوانین شفاف وجود ندارد و در مقابل به‌دلیل وجود قوانین ورویه های متفاوت و گوناگون ، فاقد نظام اداری صحیح و كار آمد و طبعا دارای فساد و تقلب بالا هستند.
در مقابل ساختارهای شفاف و با ابهام و تردید پایین – همانگونه كه از تحقیقات هافستده هم قابل درك است – از بعد وجود فساد درسیستم وضعیت مطلوبتری دارند.
همانگونه كه ازاطلاعات جدول 1 نیز پیداست، 10 كشور تراز اول در فساد ، (‌طبق گزارش سازمان بین المللی شفافیت) ، دارای میزان ابهام گریزی پایین هستند.
در واقع در این كشورها ، قوانین و مقررات و رویه ها ، دارای شفافیت بیشتری بوده و حدود مسئولیتها و اختیارات روشن است، پس دارای نظام اداری صحیح و كار‌آمدتری هستند كه خود موجب تقلیل فساد و قرار دادن این كشور ها در زمره كشورهای دارای میزان فساد كمتر می شود.

ارائه مدل و نتیجه گیری
با توجه به اینكه وجود فساد در كشورهای جهان ، اعم از توسعه یافته و در حال توسعه ، با درجات متفاوت و شدت و ضعف مختلف و اثرات منفی آن بر اتلاف منابع و اعتماد عمومی ،مورد اتفاق همگان است، مقابله با این پدیده در جهت اصلاح و متعادل ساختن جوامع امری ضروری و انكار ناپذیر می نماید.
فرهنگ قوی كه تعهد اكثریت اعضای جوامع را به‌طور گسترده به باورها و محكمات بیان می‌كند و باعث نزدیكی نیازهای فردی افراد با خواسته های نهادها و سازمانها می‌شود، می‌تواند به‌عنوان عنصر پیشگیری كننده در مقابله با فساد به‌حساب آید.
شایان ذكر است كه توجه به مقوله فرهنگ و مولفه‌های فرهنگ قوی به‌عنوان عامل موثر و قدرتمند در پیشگیری مطرح است و استفاده از ابزار نظارت در برخورد قاطع با متخلفان در مقوله برخورد با فساد مورد تایید و اساسا غیر قابل اجتناب ارزیابی می‌شود.
مدل ارائه شده در شكل 1، كه مدل مقابله با فساد از طریق مولفه‌های فرهنگی و با تاكید بر ابعاد فرهنگی هافستده نام دارد، نمایی از مباحث مطروحه است.
نتیجه قابل برداشت از مباحث طرح شده و مدل ارائه شده اینكه، وقتی آستانه تحمل و میزان پذیرش نابرابری اعضای یك جامعه پایین باشد، اعضا در قبول نابرابری مقاومت می‌كنند و این فاصله قدرت پایین منجر به عدالت خواهی شده و با اثبات رابطه معنا دار و مثبت فاصله قدرت پایین بر كاهش فساد ، عدالت خواهی به‌عنوان نقش پذیرفته شده آن دارای اثر متناظر بر كاهش فساد می‌شود.
همچنین اگر فرهنگ حاكم متكی بر طرفداری از منافع گروه نباشد و در برخورد با گروه یا افراد خاص رفتار ویژه ای نداشته باشد، در واقع نوعی تبعیض گریزی و اجتناب از تبعیض در رفتار اعضا مشاهده می‌شود .





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

       نظرات
جمعه 10 دی 1389
حمید مظاهری راد
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر